Aby wzbudzić drganie strun używamy do tego smyczka. Pierwotnie smyczek miał formę łuku, która przetrwała do XVI w., a w nieco zmodyfikowanej formie nawet dłużej. Łukowy smyczek nie posiadał urządzenia do napinania włosia więc nadawał się też do grania akordowego. Natomiast dla gry na jednej strunie włosie było napinane przez naciśnięcie palcem.

Nowoczesną formę smyczka stworzył około roku 1800 Francois Tourte. Od tego czasu smyczek posiada długość 74 cm i kształt lekko wklęsły, zwłaszcza w końcowej, cieńszej części. Włosie umocowane jest nieruchomo na końcu smyczka w tzw. główce. U nasady znajduje się żabka (karafułka), w której tkwi drugi koniec włosia. Śrubka na końcu drzewca umożliwia napinanie lub rozluźnianie włosia.

Żeby nadać włosiu odpowiednią lepkość i zwiększyć tarcie naciera się je kalafonią. Jest to syntetyczna żywica, otrzymywana jako produkt uboczny przy fabrykacji oleju terpentynowego.

CIEKAWOSTKA

W całej rodzinie instrumentów smyczkowych kontrabas, czyli ten największy instrument posiada

najkrótszy smyczek.

PROWADZENIE SMYCZKA

Smyczek trzyma się w prawej ręce w taki sposób, żeby kciuk opierał się o drzewce od wewnętrznej jego strony, a pozostałe palce były lekko zgięte od jego strony zewnętrznej.

Jeśli smyczek, oparty o strunę przy żabce, przesuwa się ku główce, to mówimy o ruchu w dół, co oznaczamy znakiem nad nutą:

Natomiast gdy przesuwamy smyczek od główki ku żabce, jest to ruch w górę oznaczany znakiem nad nutą:

Przykład:

Mimo że skrzypek stara się jak najbardziej wyrównać brzmienie instrumentu przy prowadzeniu smyczka w obydwu kierunkach – istnieje delikatna różnica między pociągnięciami w dół i górę. Pociągnięcie w dół jest zwykle nieco silniejsze – stąd jeżeli nie ma innych powodów – na mocne części taktu powinien przypadać ruch w dół, a na słabe w górę.

Skrzypek nie zawsze wykorzystuje przy grze całej długości smyczka. W zależności od długości frazy lub wskazówek kompozytora może on dany dźwięk, lub serię dźwięków grać początkiem smyczka (przy żabce), środkiem smyczka lub też jego końcem. Im bliżej żabki, tym pociągnięcie smyczka jest cięższe, a ruchliwość mniejsza.

OGÓLNE ZASADY DOTYCZĄCE SMYCZKOWANIA:

Każdy pasaż na instrumentach smyczkowych może być ”smyczkowany” na różne sposoby. Jest to uzależnione od stylu muzyki, jej charakteru oraz tempa i dynamiki. Poniżej kilka zasad, którymi kierują się kompozytorzy oraz orkiestratorzy w kwestii smyczkowania:

1. Wykonawcy mogą grać głośniej i mocniej „dołem smyczka” czyli od żabki wzdłuż smyczka. Możliwy nacisk na struny jest wtedy największy. W okolicach szpica nacisk jest najmniejszy ale za to ruchliwość smyczka jest znów największa.
2. Z powód tych różnic w sile nacisku gracze naturalnie zaczynają prowadzić smyczek

NAJPOPULARNIEJSZE TECHNIKI GRY SMYCZKIEM

1. Détaché

Pierwszą podstawową techniką (artykulacją) dla instrumentów smyczkowych jest gra détaché, przy której na każdy dźwięk niezależnie od jego wartości rytmicznej, przypada osobny ruch smyczka, na przemian w dół i w górę, z gładką zmianą kierunku ruchu. Zależnie od wartości rytmicznych i od dynamiki dźwięków do ich wydobycia użyta może być mała część długości smyczka (krótkie détaché), połowa smyczka (pełne détaché) lub też cała jego długość (wielkie détaché – tzw. grand détaché). W pisowni na partyturze w ogóle nie oznacza się wykonania détaché, uważając je za somo przez siebie zrozumiałe tam, gdzie brak jest wskazówek dla innego wykonania.

Przykład:

2. LEGATO

Drugim zasadniczym sposobem gry skrzypcowej jest legato. W ciągu całej frazy muzycznej smyczek prowadzony jest w jednym kierunku od jednego końca do drugiego, na przemian w górę i w dół, niezależnie od wartości rytmicznych poszczególnych dźwięków.

Fraza grana na „jednym smyczku” – zwłaszcza w wolnym tempie i w forte – nie może być długa, aby ruch smyczka nie był zbyt powolny. Dziś jednak wymaga się od skrzypka, aby zmiany smyczka (tj. zmiany kierunku ruchu smyczka) dokonywali niezauważalnie. Przy wykonywaniu przez orkiestrę długiej frazy legato poszczególni muzycy dokonują zmiany smyczka w różnych momentach, co w łącznym brzmieniu zabezpiecza właściwe wykonanie nawet bardzo długiej frazy legato.

Legato oznacza się w pisowni na partyturze łukiem nad lub pod nutami, obejmującym wszystkie nuty, które mają być wykonane jednym pociągnięciem smyczka, obojętnie w którym kierunku.

Przykład:

3. PORTATO

Odmianą gry legato jest portato, stanowiące połączenie legata z lekkim zatrzymywaniem smyczka lub jego lekkim unoszeniem po każdej nucie. W pisowni na partyturze dodaje się kropki nad każdą nutą pod łukiem.

Przykład:

4. TENUTO

Tenuto to artykulacja, która informuje o tym aby nie skracać w żaden sposób wartości nuty i podtrzymać ją na całej wartości. W zapisie na partyturze nad każdą nutą umieszcza się poziome kreski.

Przykład:

Tenuto często można znaleźć w repertuarze skrzypcowym. Świetnym przykładem jest Romans F-dur Beethovena. Posłuchaj, jak Anne Sophie-Mutter bezproblemowo podkreśla początek każdej nuty, jednocześnie utrzymując ich pełną wartość i śpiewnie wykonuję całą frazę

5. STACCATO i jego rodzaje

Określenie staccato używane jest przez skrzypków bardzo wieloznacznie. Ogólnie do staccata zaliczamy te wszystkie rodzaje prowadzenia smyczka, przy których oznaczona w nutach wartość jest w wykonaniu znacznie skrócona. Może to być staccato dłuższe (skrócenie wartości w przybliżeniu o połowę), przy którym smyczek między dwoma dźwiękami zostaje zatrzymany na strunie i tłumi przez to jej dalsze drgania, jak i staccato krótsze (skrócenie wartości mniej więcej do 1/4), przy którym smyczek po każdym dźwięku odskakuje od struny. W skład oznaczeń staccata długiego wchodzą zwykle kropki nad nutami, w oznaczeniach krótkich rodzajów staccata występują przecinki.

Poza tym określenie staccato obejmować będzie zarówno grę zmiennym smyczkiem (kolejno na przemian – góra, dół) jak i grę jednym smyczkiem (w jednym kierunku ruchu smyczka). Oznaczenia staccata jednym smyczkiem, w odróżnieniu od pozostałych rodzajów, zawierają łuk jako jeden z elementów.

Zatem opiszę Wam kilka rodzajów tego typu artykulacji:

• Staccato – smyczek zrywa strunę ostro i ostro po każdym dźwięku zatrzymuje się na strunie, zmieniając stale kierunek ruchu. Dźwięki powinny być oddzielone, bez akcentu

• Marcato – podobnie jak staccato ale powinno być wykonane troszkę głośniej

• Martele – specjalne ostre atakowanie smyczkiem poszczególnych dźwięków – z akcentem – czyli jest to tzw. staccato akcentowane

• Spiccato – smyczek po krótkim uderzeniu struny podrywa się w powietrze, zmieniając za każdym razem kierunek ruchu

• Sautillé– serie dźwięków krótkich, przy których smyczek nie zatrzymuje się w powietrzu, lecz skacze odbijając się od struny ruchem wahadłowym

• Staccatissimo – krótsze i bardziej zwarte niż staccato

• Ricochet – seria krótkich dźwięków ze spadkiem dynamiki, wykonuje się ją jednym rzuceniem smyczka o strunę, zwykle ruchem w górę (inaczej nazwane spiccato rzucane)

Wybrałem oczywiście te najpopularniejsze, gdyż tych krótkich technik jest bardzo dużo. Poniżej jeszcze kilka innych bardzo popularnych artykulacji dla instrumentów smyczkowych.

CIEKAWOSTKA

Smyczek trze o struny w zasadzie w pewnej określonej odległości od podstawka: miejsce to leży między podstawkiem a końcem chwytnika, nieco bliżej chwytnika. Tak wybrane miejsce ma swoje akustyczne uzasadnienie – jest to w przybliżeniu ósma część długości strun. Na mocy pierwszego prawa Younga zaniknie w dźwięku ósmy ton harmoniczny, a wraz z nim sąsiadujące dysonujące tony harmoniczne – siódmy i dziewiąty. W ten sposób dźwięk skrzypiec staje się szlachetniejszy.

Piszę o tym dlatego, że niektóre bardzo ciekawe artykulacje uzyskuję się zmieniając miejsce pobudzenia strun:

• Sul ponticello – uzyskuje się go grając bliżej podstawka – osiągamy wtedy ton bogaty w szumy, bardziej szorstki, zwłaszcza w tremolo

• Sul tasto lub Flautando – uzyskuje się go grając nad chwytnikiem – dźwięk jest łagodniejszy, przytłumiony i mniej przenikliwy – troszkę przypomina brzmienie fletu

Kolejnym ciekawem sposobem wydobywania dźwięków przez smyczki jest użycie do gry nie włosia, lecz drzewca smyczka. Efekt ten używany jest głównie w staccato i to wyłącznie w krótko brzmiących rodzajach artykulacji – daje brzmienie suche, słabe, niemal perkusyjne.

Col legno – uderzenia drzewcem smyczka w struny. Przeważnie używany jest do tego inny, gorszy smyczek bo ta technika mocno go zużywa. Posłuchajcie utworu Gustava Holsta – Mars – od samego początku smyczki grają właśnie COL LEGNO – zobaczcie jak to wygląda w praktyce 🙂

Link do pobrania: kliknij

6. PIZZICATO

Kolejną bardzo często stosowaną techniką gry na instrumentach smyczkowych jest pizzicato (czyt. piccikato)

– skrzypek szarpie struny palcem wskazującym prawej ręki, uzyskując w ten sposób dźwięki staccato, zbliżone barwą do dźwięków harfy. Przy pojedynczych dźwiękach pizzicato ręką i smyczek nie zmieniają położenia, tylko palec wskazujący wysuwa się do przodu.

Technika ta jest dość często wykorzystywana do celów kolorystycznych. Bardzo ładnie brzmi pizzicato akordowe (czterodźwiękowe), wykonalne albo jako arpedżio od nuty najniższej, albo jako seria arpedżiów na przemian w górę i w dół. Pizzicato oznaczamy skrótem pizz. a powrót do gry smyczkiem arco.

Moim zdaniem najpiękniej brzmi ta technika na Wiolonczelach i Kontrabasach 🙂

Bartok Pizzicato – wykorzystuje tę samą podstawową technikę co wcześniej wspomniane pizzicato, z wyjątkiem tego, że struna ciągnięta jest z nadmierną siłą aż odbija się od podstrunnicy – brzmi dość głośno f-ff.

Oznaczane jest takim oto symbolem nad pięciolinią:

7. CON SORDINO

Przepiękna technika dla instrumentów smyczkowych. Wymaga użycia tłumika. Tłumik – od włoskiego sordino zwany także surdynką – jest to mały drewniany lub też z różnych tworzyw przyrządzik, nakładany na podstawek pomiędzy strunami:

Tłumik nadaje instrumentom smyczkowym (zwłaszcza obu skrajnym strunom), brzmienie cichsze, nieco nosowe, zbliżone barwą do instrumentów dętych drewnianych. Użycie tłumika oznacza się słowami con sordino, zdjęcie tłumika – senza sordino.

Założenie i zdjęcie tłumika zajmuje chwilę czasu, na co w partii dla poszczególnych instrumentów smyczkowych musi być przewidziana odpowiednia pauza.